Buddy program w szkole to zorganizowane wsparcie rówieśnicze. Nowy uczeń dostaje do pary kolegę lub koleżankę, którzy znają już szkołę, i przez pierwsze tygodnie mają go pod opieką: pokazują budynek, siedzą obok w ławce, zabierają na przerwę i do stołówki, przedstawiają reszcie klasy. Za całością stoi dorosły koordynator, który dobiera pary, przygotowuje buddych i pilnuje, żeby relacja działała. Najwięcej korzystają na tym dzieci, które zaczynają od nowa: po przeprowadzce, po powrocie z emigracji albo po przyjeździe z zagranicy, często bez dobrej znajomości języka polskiego.
Krótko mówiąc
- Buddy to rówieśnik-przewodnik, nie zastępca nauczyciela. Pomaga nowemu uczniowi poznać szkołę, zasady i ludzi.
- Pary dobiera się świadomie: według charakteru, zainteresowań, potrzeb i doświadczeń dzieci, a nie z przypadku czy według listy w dzienniku.
- Program potrzebuje koordynatora, krótkiego szkolenia dla buddych i stałego nadzoru dorosłych. Za bezpieczeństwo zawsze odpowiada szkoła, nigdy dziecko.
- Dobrze prowadzony program trwa cały rok szkolny, a jego skuteczność sprawdza się rozmowami i krótkimi ankietami z obiema stronami.
- Korzystają obie strony: nowy uczeń szybciej się odnajduje, a buddy rozwija empatię, komunikację i poczucie odpowiedzialności.
Spis treści
- Czym jest buddy program i skąd się wziął
- Co robi buddy w pierwszych tygodniach
- Jak dobrać buddy’ego do nowego ucznia
- Przygotowanie buddych i rola koordynatora
- Bezpieczeństwo i granice odpowiedzialności
- Buddy dla dziecka z zagranicy i ucznia wracającego z emigracji
- Co zyskuje sam buddy
- Jak długo trwa program i po czym poznać, że działa
- O co zapytać szkołę, wybierając ją dla dziecka
- Nasze zdanie: relacja jest ważniejsza niż procedura
- Nowa Szkoła Sopot: dobry start dla dziecka, które zaczyna od nowa
- Najczęstsze pytania
- Źródła
Czym jest buddy program i skąd się wziął
Angielskie słowo „buddy” znaczy po prostu kolega, kumpel. Nazwa dobrze oddaje istotę metody: to nieformalna, koleżeńska relacja dwóch uczniów, z których jeden lepiej zna szkołę, a drugi dopiero się w niej pojawia. Tak definiuje program między innymi słowacki Państwowy Instytut Pedagogiczny, który opracował materiały do wsparcia rówieśniczego dla szkół przyjmujących dzieci cudzoziemców.
W Polsce metoda funkcjonuje najczęściej pod nazwą mentoringu rówieśniczego. Instytut Badań Edukacyjnych opisał ją szczegółowo w publikacji o programie Razem Raźniej, modelu mentoringu rówieśniczego, który wpisuje się w metodykę buddy systems i ma wspierać adaptację oraz integrację uczniów z doświadczeniem migracji. Publikacja omawia cały proces: od wyboru koordynatora, przez rekrutację i szkolenie mentorów, po ewaluację programu.

Temat nie jest niszowy. Mentoring rówieśniczy jako narzędzie włączania uczniów omawiano na konferencji IBE PIB, UNICEF i MEN, podsumowującej projekt „Szkoła dostępna dla wszystkich”.
Warto odróżnić buddy program od rzeczy, z którymi bywa mylony. To nie jest korepetycja ani tutoring, choć buddy może czasem wytłumaczyć zadanie. To nie jest też program dla studentów z wymiany czy onboarding pracownika w firmie, choć idea jest podobna. W szkole podstawowej chodzi przede wszystkim o to, żeby dziecko nie było samo w pierwszych, najtrudniejszych dniach.
Co robi buddy w pierwszych tygodniach
Zadania buddy’ego są proste i bardzo konkretne. Zestawienie strategii witania nowo przybyłych uczniów z UCLA wymienia oprowadzenie po szkole, siedzenie obok nowego ucznia oraz towarzyszenie mu na przerwach i podczas lunchu, żeby poznał kolegów. W praktyce wygląda to mniej więcej tak:
| Etap | Co robi buddy | Po co |
|---|---|---|
| Pierwszy dzień | Wita nowego ucznia, oprowadza po budynku: sala, szatnia, toalety, stołówka, sekretariat, gabinet pielęgniarki | Dziecko wie, gdzie co jest, i nie musi pytać obcych |
| Pierwszy tydzień | Siedzi obok w ławce, idzie razem na przerwę i obiad, przedstawia kolegom | Nikt nie zostaje sam przy stoliku ani na korytarzu |
| Tygodnie 2–4 | Tłumaczy niepisane zasady klasy, pokazuje, gdzie sprawdzić plan i zadania, zaprasza do wspólnych gier | Nowy uczeń zaczyna rozumieć, jak działa szkoła na co dzień |
| Kolejne miesiące | Spotyka się z podopiecznym rzadziej, ale pozostaje osobą „pierwszego kontaktu” | Relacja naturalnie przechodzi w zwykłe koleżeństwo |
IBE podkreśla, że mentorzy w takich programach są przewodnikami: pomagają zrozumieć zasady funkcjonowania szkoły, poruszać się po budynku i wejść do grupy rówieśniczej, co zmniejsza poczucie osamotnienia. Na tym właśnie polega różnica między „przyjęciem do szkoły” a rzeczywistym przyjęciem do klasy.
Buddy pomaga też nauczycielowi. Czeski serwis o szkole włączającej zwraca uwagę, że wsparcie buddy’ego może przyspieszyć adaptację ucznia wielojęzycznego, a nauczyciel poświęca wtedy mniej czasu na wyjaśnienia i więcej na samo nauczanie. Drobne pytania typu „gdzie jest sala gimnastyczna” czy „co mamy przynieść jutro” trafiają do kolegi, a lekcja toczy się dalej.
Jeśli jesteś wychowawcą i chcesz wpleść buddy’ego w szerszy plan przyjęcia dziecka, rozpisaliśmy go osobno w tekście o tym, jak zintegrować nowego ucznia z klasą.
Jak dobrać buddy’ego do nowego ucznia
Dobór pary decyduje o tym, czy program zadziała. Zespół Migration in Action z Uniwersytetu Jagiellońskiego zaleca, by opierać dopasowanie na osobowości, zainteresowaniach, potrzebach i doświadczeniach uczniów, bo to sprzyja zaufaniu i dobrej komunikacji.
Co to oznacza w praktyce szkoły podstawowej:
- Ta sama klasa lub ten sam poziom. Buddy musi być blisko: na przerwach, w stołówce, na wspólnych zajęciach. Uczeń z innego piętra i innego planu lekcji nie da rady tego zapewnić.
- Wspólne zainteresowania. Dwóch fanów piłki, LEGO czy rysowania szybciej znajdzie temat do rozmowy niż dzieci dobrane losowo.
- Podobny temperament albo świadome uzupełnienie. Bardzo nieśmiałemu dziecku zwykle lepiej służy spokojny, cierpliwy buddy niż najgłośniejsza osoba w klasie.
- Wspólny język, jeśli to możliwe. Dla dziecka, które dopiero uczy się polskiego, kolega mówiący po angielsku, ukraińsku czy hiszpańsku bywa ogromną ulgą. Nie powinien jednak zastępować kontaktu z polszczyzną, tylko go ułatwiać.
- Podobne doświadczenie. Uczeń, który sam kiedyś przyszedł do szkoły w połowie roku albo wrócił z emigracji, rozumie, co czuje nowa osoba.
- Dobrowolność. Buddy powinien się zgłosić sam lub zgodzić na tę rolę. Przymus odbiera relacji to, co w niej najcenniejsze.
Dobrze jest mieć w rezerwie drugiego buddy’ego. Dzieci chorują, wyjeżdżają, a czasem para po prostu nie przypada sobie do gustu. Zmiana pary to normalna korekta, nie porażka.
Przygotowanie buddych i rola koordynatora
Najczęstszy błąd to wyznaczenie buddy’ego jednym zdaniem: „Kasia, zaopiekuj się nową koleżanką”. Program wymaga struktury. Na podstawie publikacji IBE i wskazówek UJ można ją rozpisać w kilku krokach:
- Wyznacz koordynatora. To nauczyciel, wychowawca, pedagog lub psycholog szkolny, który odpowiada za program i do którego buddy może przyjść z każdą sprawą.
- Zrekrutuj chętnych. Najlepiej spośród uczniów, którzy dobrze czują się w szkole, są życzliwi i godni zaufania. Nie muszą być najlepsi w nauce.
- Przeszkól ich krótko i konkretnie. Czego się od nich oczekuje, jak zagadnąć nową osobę, jak reagować, gdy ktoś jej dokucza, i przede wszystkim: kiedy iść do dorosłego.
- Dobierz pary według kryteriów z poprzedniej części i przedstaw je sobie w obecności dorosłego.
- Ustal rytm spotkań z koordynatorem. Na początku co tydzień, później rzadziej. Krótka rozmowa w grupie buddych wystarczy, by wychwycić problemy.
- Poinformuj rodziców obu dzieci, na czym program polega i do kogo mogą się zwracać.
- Oceń efekty w połowie i na końcu roku, a wnioski wykorzystaj przy kolejnym naborze.
Zespół UJ podkreśla, że dla skuteczności buddy systemu ważne jest zapewnienie struktury wsparcia samym uczniom-mentorom, aby można było reagować, gdy pojawią się kłopoty. Dziecko, które opiekuje się kolegą, też potrzebuje opieki.
Bezpieczeństwo i granice odpowiedzialności
To część, o którą rodzice pytają najczęściej. Odpowiedź jest jednoznaczna: buddy jest pomocnikiem, a nie opiekunem w sensie prawnym. W polskiej szkole odpowiedzialność za zdrowie i bezpieczeństwo uczniów spoczywa na dyrektorze i nauczycielach, co szczegółowo omawia opracowanie Ośrodka Rozwoju Edukacji o odpowiedzialności prawnej pracowników szkoły. Program rówieśniczy tego nie zmienia: dyżury na przerwach, opieka na wycieczkach i reagowanie na przemoc pozostają zadaniami dorosłych.
Australijski przewodnik po mentoringu rówieśniczym dla szkół zwraca uwagę, że sukces takiego programu wymaga wsparcia kadry, struktury i bieżącego nadzoru nad relacjami. Bez tego relacje mogą się rozpaść, a uczeń może zostać skrzywdzony.
Dlatego warto spisać zasady i omówić je z buddymi na szkoleniu:
| Buddy robi | Buddy nie robi |
|---|---|
| Oprowadza, tłumaczy zasady, towarzyszy na przerwach | Nie pilnuje kolegi zamiast nauczyciela dyżurnego |
| Zgłasza dorosłemu, gdy nowy uczeń jest smutny, wyśmiewany lub wykluczany | Nie rozwiązuje sam konfliktów ani sytuacji przemocy |
| Słucha i zachęca do rozmowy z wychowawcą | Nie dochowuje tajemnicy, gdy coś zagraża zdrowiu lub bezpieczeństwu kolegi |
| Pomaga zrozumieć polecenie na lekcji | Nie odrabia za kolegę zadań i nie podpowiada na sprawdzianach |
| Może zrezygnować z roli, gdy czuje się przeciążony | Nie odpowiada za to, czy nowy uczeń się zaaklimatyzuje |
Dwie zasady są szczególnie ważne. Po pierwsze, buddy musi wiedzieć, że zgłoszenie problemu dorosłemu to nie donos, tylko część jego zadania. Po drugie, buddy nie może czuć się winny, jeśli adaptacja idzie wolno. Jeśli nowe dziecko przez dłuższy czas płacze przed szkołą, wycofuje się, źle śpi albo skarży się na bóle brzucha, to sygnał dla rodziców i wychowawcy, żeby porozmawiać z pedagogiem lub psychologiem szkolnym, a nie zadanie dla kolegi z ławki.
Buddy dla dziecka z zagranicy i ucznia wracającego z emigracji
Prograny buddy powstawały w dużej mierze z myślą o dzieciach, które zmieniają kraj. IBE proponuje Razem Raźniej właśnie jako sposób wspierania adaptacji i integracji uczniów przybyłych z zagranicy. Wskazuje też, że takie programy mogą obejmować uczniów z różnymi potrzebami, w tym ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi i niepełnosprawnościami. Na Słowacji program BUDDY wyszedł z inicjatywy samych uczniów, którzy chcieli szybciej zintegrować nowych kolegów z Ukrainy.
Dziecko z zagranicy mierzy się z kilkoma rzeczami naraz: nowym językiem, innym systemem ocen, innymi zwyczajami na przerwach i w stołówce. Buddy pomaga w tym, czego nie da się nauczyć z podręcznika: jak zwracać się do nauczyciela, co oznacza wpis w dzienniku, jak wygląda apel czy wycieczka klasowa.
Inną, często pomijaną grupą są dzieci wracające z emigracji. Mówią po polsku, więc dorośli zakładają, że poradzą sobie same. Tymczasem taki uczeń bywa zaskoczony stylem pracy w polskiej szkole, słownictwem szkolnym, którego nie zna z domu, i tym, że klasa ma już ustalone przyjaźnie. Buddy, który traktuje go jak „swojego”, a nie „tego z Anglii”, robi tu ogromną różnicę.
Buddy nie zastąpi jednak profesjonalnego wsparcia językowego. Jak to wsparcie powinno wyglądać, opisujemy w tekście o polskim jako drugim języku w szkole, a pełną ścieżkę przyjęcia dziecka w poradniku krok po kroku: integracja ucznia z zagranicy.
Co zyskuje sam buddy
Rodzice dzieci, które zostają buddymi, czasem się martwią, czy to nie za duży ciężar. Dobrze prowadzony program to dla nich szansa. IBE wskazuje, że metody oparte na wsparciu rówieśniczym przynoszą korzyści nie tylko podopiecznym, ale i mentorom: rozwijają empatię, umiejętności społeczne i komunikacyjne oraz poczucie odpowiedzialności.
W praktyce buddy uczy się patrzeć na szkołę oczami kogoś nowego, tłumaczyć rzeczy prosto, być cierpliwym i prosić dorosłych o pomoc we właściwym momencie. Jeśli podopieczny mówi innym językiem, buddy ćwiczy też własne kompetencje językowe i poznaje inną kulturę z pierwszej ręki. To umiejętności, które przydają się długo po skończeniu szkoły podstawowej.
Warunek jest jeden: rola musi być dobrowolna, ograniczona w czasie i wspierana przez dorosłych. Buddy, który ma szkolenie, koordynatora i prawo do rezygnacji, nie jest obciążony, tylko doceniony.
Jak długo trwa program i po czym poznać, że działa
IBE zaleca, by mentoring rówieśniczy w modelu Razem Raźniej trwał cały rok szkolny i był wspierany przez koordynatora, który dba o strukturę i opiekę nad procesem. Najintensywniejsze są pierwsze tygodnie. Później kontakt naturalnie się rozluźnia, ale formalnie para istnieje do końca roku, żeby nowy uczeń zawsze wiedział, do kogo się zwrócić.
Po czym poznać, że program przynosi efekty:
- nowy uczeń sam z siebie mówi o kolegach z klasy, nie tylko o buddym;
- na przerwach i w stołówce nie jest sam;
- zadaje pytania na lekcji i w świetlicy, zamiast wszystko przekazywać przez buddy’ego;
- chętnie idzie do szkoły, a w domu opowiada, co się w niej wydarzyło;
- buddy mówi o swojej roli bez zmęczenia i nie ma poczucia, że „musi”.
Koordynator może to sprawdzać prosto: krótkimi rozmowami z obiema stronami co kilka tygodni, kilkupytaniową ankietą w połowie i na koniec roku oraz notatkami z obserwacji wychowawcy. Szersze spojrzenie na to, jak przebiega aklimatyzacja dziecka w nowym miejscu, znajdziesz w poradniku o adaptacji w nowej szkole krok po kroku.
O co zapytać szkołę, wybierając ją dla dziecka
Jeśli Twoje dziecko zmienia szkołę, przenosi się z zagranicy albo wraca z emigracji, zapytaj na spotkaniu rekrutacyjnym o konkretne rozwiązania:
- Kto w pierwszych dniach będzie przy moim dziecku na przerwach i w stołówce?
- Czy szkoła wyznacza nowemu uczniowi kolegę lub koleżankę do pomocy i jak ich dobiera?
- Kto jest osobą kontaktową dla rodzica w pierwszych tygodniach?
- Jak wygląda wsparcie w nauce języka polskiego i jak często się odbywa?
- Jak szkoła reaguje, gdy dziecko jest wykluczane lub dokucza mu się w klasie?
- Jak liczne są klasy i ile czasu nauczyciel realnie ma dla jednego ucznia?
Odpowiedzi na te pytania powiedzą więcej niż ranking. Więcej kryteriów zebraliśmy w przewodniku jak wybrać szkołę podstawową.
Nasze zdanie: relacja jest ważniejsza niż procedura
Buddy program działa wtedy, kiedy w szkole jest miejsce na relacje. W dużej, głośnej placówce nowe dziecko łatwo ginie w tłumie, a dorosły, który ma pod opieką kilkuset uczniów, nie zauważy, że ktoś trzeci dzień je obiad sam. W kameralnej szkole takie sygnały widać od razu.
Pracujemy z dziećmi z rodzin międzynarodowych i z tymi, które wracają do Polski po latach za granicą. Widzimy, że pierwszego dnia najbardziej potrzebują nie podręcznika, tylko kogoś, kto powie „chodź z nami”. Dlatego stawiamy na indywidualne podejście do każdego ucznia, wsparcie językowe i spokojny rytm dnia bez dzwonków, w którym jest czas na rozmowę, a nie tylko na bieg z sali do sali.
Pomaga nam też to, że nasza szkoła jest wolna od smartfonów. Na przerwie dzieci rozmawiają i bawią się ze sobą, zamiast patrzeć w ekrany. Dla nowego ucznia to ogromna różnica: łatwiej dołączyć do gry niż do cudzego telefonu.
Wierzymy, że troska o drugiego człowieka jest czymś, czego dzieci uczą się przez działanie. Chrześcijańskie wartości, na których opieramy wychowanie, mówią o tym samym, co dobry buddy program: o życzliwości, odpowiedzialności i o tym, żeby nikt nie został sam.
Mateusz
Nowa Szkoła Sopot: dobry start dla dziecka, które zaczyna od nowa
Jeśli szukasz w Trójmieście szkoły, w której nowe dziecko nie zostanie samo, zapraszamy do Nowej Szkoły Sopot. To prywatna, kameralna szkoła podstawowa z zerówką, w której łączymy wysoki poziom nauczania z indywidualnym podejściem, wsparciem językowym dla dzieci z zagranicy i powracających z emigracji oraz chrześcijańskim systemem wartości.

Uczymy bez dzwonków, w nowoczesnym budynku i w środowisku wolnym od smartfonów. Oferujemy języki: angielski, hiszpański, niemiecki, francuski i japoński, a także zajęcia dodatkowe, takie jak karate, robotyka i kreatywność LEGO®. Czesne w szkole podstawowej wynosi 1700 zł miesięcznie, w zerówce 1400 zł miesięcznie, a jednorazowa opłata rekrutacyjna to 1200 zł. Prowadzimy też program stypendialny, o którym przeczytasz na stronie czesne i stypendia. Szczegóły rekrutacji znajdziesz na stronie Nowej Szkoły Sopot.
Najczęstsze pytania
Od którego wieku dziecko może być buddym?
Nie ma jednej sztywnej granicy. W szkole podstawowej buddym jest zwykle uczeń z tej samej klasy lub nieco starszy, który dobrze zna szkołę i sam chce pomagać. W najmłodszych klasach rola buddy’ego jest prostsza: towarzyszenie na przerwie i w stołówce, a więcej zadań przejmują dorośli.
Czy buddy odpowiada za bezpieczeństwo nowego ucznia?
Nie. Za bezpieczeństwo uczniów w szkole odpowiadają dyrektor i nauczyciele, a buddy jest koleżeńskim wsparciem. Jego zadaniem jest między innymi zgłaszać dorosłym, gdy dzieje się coś niepokojącego.
Co zrobić, jeśli dziecko nie dogaduje się ze swoim buddym?
Powiedz o tym wychowawcy lub koordynatorowi programu. Zmiana pary to normalna część programu, a dobrze zorganizowana szkoła ma w zapasie drugą osobę. Ważne, żeby zrobić to szybko, zanim dziecko uzna, że „nikt go tu nie chce”.
Czy buddy program pomaga dziecku, które nie mówi po polsku?
Tak, bo daje mu kogoś, kto pokaże szkołę i pomoże zrozumieć codzienne sytuacje, nawet gestem czy w innym języku. Nie zastępuje jednak lekcji języka polskiego jako drugiego ani wsparcia nauczycieli. Najlepiej działa razem z nimi.
Jak długo dziecko ma swojego buddy’ego?
IBE zaleca prowadzenie mentoringu rówieśniczego przez cały rok szkolny. Najwięcej kontaktu jest w pierwszych tygodniach, później relacja zwykle przechodzi w zwykłe koleżeństwo.
Źródła
- Butarewicz A., Walewska M., Razem Raźniej. Mentoring rówieśniczy, IBE
- IBE PIB: konferencja „Szkoła dostępna dla wszystkich”
- Migration in Action, Uniwersytet Jagielloński: Mentoring rówieśniczy
- UCLA: Welcoming Strategies for Newly Arrived Students
- Inkluzivní škola: Buddy program
- Štátny pedagogický ústav: Program rovesníckej podpory
- Štátny pedagogický ústav: program BUDDY
- ORE: Odpowiedzialność prawna pracowników szkoły
- Purple Orange: Introduction to Peer Mentoring for Schools

