Nowa Szkoła Sopot

Laboratoria w szkole podstawowej: co dają dziecku i o co pytać

Uczeń obserwuje preparat za pomocą mikroskopu

Laboratorium w szkole podstawowej to dziś nie tylko sala z mikroskopami. Po programie Laboratoria Przyszłości w wielu szkołach pojawiły się drukarki 3D, mikrokontrolery, kamery i zestawy do eksperymentów. Dla rodzica ważniejsze od listy sprzętu jest jednak co innego: ile razy w tygodniu dziecko naprawdę coś mierzy, buduje, sprawdza i zapisuje wynik. Najwięcej daje laboratorium w szkole, która ma na to czas i małe grupy, bo doświadczenie działa tylko wtedy, gdy każde dziecko trzyma probówkę we własnych rękach. W tym przewodniku wyjaśniamy, czym są szkolne laboratoria, co dał program rządowy, jakie doświadczenia pasują do klas 1–3 i 4–7 oraz jak to ocenić podczas wizyty w szkole.

Nowaszkolasopot
Wybierz szkołę, w której dziecko działa
Poznaj szkołę stawiającą na indywidualne podejście, rozwój zainteresowań i kompetencji uczniów w kameralnym środowisku.

Odwiedź

Krótko mówiąc

  • Laboratoria Przyszłości to rządowy program, który dał szkołom podstawowym pieniądze na sprzęt techniczny: drukarki 3D, mikrokontrolery, kamery, stacje lutownicze.
  • Sam sprzęt nie gwarantuje efektów. Kontrola NIK wskazała braki w szkoleniach nauczycieli, opóźnienia dostaw i brak miejsca na przechowywanie.
  • W klasach 1–3 najlepiej sprawdzają się proste doświadczenia z codziennych materiałów, prowadzone w małej grupie i z jasnymi zasadami bezpieczeństwa.
  • W klasach 4–7 dochodzą hipotezy, pomiary i zapisywanie wyników, czyli praca jak w prawdziwym laboratorium.
  • Wybierając szkołę, pytaj o liczbę dzieci przy jednym stanowisku i o to, jak często sprzęt jest używany, a nie tylko o to, czy jest.

Spis treści

Czym jest laboratorium w szkole podstawowej

Słowo „laboratorium” w szkole podstawowej oznacza dziś trzy różne rzeczy, a rodzice często mieszają je ze sobą.

Pierwsza to klasyczna pracownia przyrodnicza: stoły, mikroskopy, preparaty, szkło laboratoryjne, modele. Tu dzieci obserwują, porównują i wykonują proste doświadczenia z przyrody, a starsze klasy także z biologii, chemii i fizyki.

Druga to pracownia techniczna i cyfrowa, często nazywana „laboratorium przyszłości”. Tu stoją drukarki 3D, zestawy do robotyki, mikrokontrolery i sprzęt do nagrywania. Uczniowie projektują, programują i budują. Jeśli interesuje Cię ten kierunek, opisaliśmy, jak powstaje pracownia robotyki w szkole od pierwszego stanowiska.

Trzecia to laboratorium jako sposób pracy, a nie pomieszczenie. Doświadczenie z wodą i solą można przeprowadzić w zwykłej klasie, obserwację owadów na szkolnym boisku, a pomiar temperatury na balkonie. W młodszych klasach to właśnie ta forma jest najczęstsza i najcenniejsza.

Dobra szkoła łączy wszystkie trzy. Więcej o tym, jakie formy pracy praktycznej spotkasz w szkole, przeczytasz w przewodniku typy zajęć praktycznych.

Trzy formy laboratorium w szkole podstawowej

Laboratoria Przyszłości: co program dał szkołom

Gdy rodzic wpisuje w wyszukiwarkę hasło o laboratoriach w szkole, najczęściej trafia na rządowy program. Warto wiedzieć, czym był, bo do dziś wiele szkół opisuje swoje wyposażenie właśnie jego nazwą.

Laboratoria Przyszłości to program edukacyjno-technologiczny skierowany do szkół podstawowych i ogólnokształcących szkół artystycznych. Jego celem jest budowanie kompetencji kreatywnych i technicznych uczniów dzięki sprzętowi kupionemu ze wsparcia państwa. Program prowadziło Ministerstwo Edukacji i Nauki razem z Centrum GovTech w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, a organy prowadzące szkoły otrzymały wsparcie warte ponad miliard złotych, przekazane z góry i bez wkładu własnego.

Etap Co się wydarzyło
Wrzesień–październik 2021 Konsultacje katalogu wyposażenia, 8 października ogłoszenie wersji ostatecznej i start zgłoszeń szkół samorządowych
Druga połowa 2021 W naborze wzięło udział blisko 12 tys. samorządowych szkół podstawowych
Rok szkolny 2022/23 Obowiązek udostępniania sprzętu uczniom
Wrzesień 2022 Do programu dołączyło blisko 2 tys. szkół niesamorządowych
30 czerwca 2023 Ostateczny termin zakupu wyposażenia z katalogu podstawowego

Dane o liczbie szkół pochodzą z komunikatu o wyposażeniu dla blisko 15 tys. szkół, a zasady udostępniania sprzętu z zapowiedzi ministerstwa z 2021 roku.

Według Najwyższej Izby Kontroli 1 września 2022 roku z około 14 tys. szkół uczestniczących w programie niemal 12 tys., czyli około 86%, miało już sprzęt i musiało go używać średnio przez co najmniej trzy godziny zajęć w każdym tygodniu nauki.

Jaki sprzęt trafił do szkół i czego uczy

Katalog programu dzielił się na wyposażenie podstawowe i dodatkowe, które szkoły wybierały samodzielnie. Wersja przedstawiona do konsultacji liczyła 136 pozycji, od narzędzi do prac ręcznych, przez gogle VR, po pomoce dydaktyczne. NIK wymienia w katalogu podstawowym między innymi:

  • drukarki 3D,
  • sprzęt do prezentacji osiągnięć: kamery, mikrofony, oświetlenie,
  • aparaty fotograficzne,
  • mikrokontrolery wraz ze stacjami lutowniczymi.

Do tego dochodzi klasyczne wyposażenie pracowni przyrodniczej: mikroskopy z preparatami, lupy, termometry, wagi, zlewki, modele i mapy.

Po co to wszystko? Ministerstwo opisuje cel wprost: sprzęt ma rozwijać umiejętności manualne i techniczne, samodzielne i krytyczne myślenie, myślenie matematyczne, nauki przyrodnicze, technologię i inżynierię, a także pracę zespołową i dobrą organizację. To dokładnie te kompetencje, które dziecko buduje, gdy samo projektuje, testuje i poprawia. Opisaliśmy je szerzej w tekście o tym, jakie kompetencje rozwija robotyka.

Nauczyciele mogą korzystać z gotowych pomysłów. Sekcja Inspiracje na lekcje zbiera zajęcia przeprowadzone w innych szkołach z użyciem sprzętu z programu. Przykład: w zadaniu „Sąd nad bakteriami” uczniowie przygotowują debatę i nagrywają relację przenośną kamerą cyfrową, więc biologia łączy się z mówieniem, argumentowaniem i pracą w zespole.

Sprzęt to dopiero początek

Najważniejszy wniosek z kontroli NIK dotyczy nie tego, co kupiono, ale tego, co działo się później. Izba wskazała bariery, które utrudniały realizację programu: brak specjalistycznych szkoleń dla nauczycieli, małą dostępność sprzętu z centralnego katalogu na rynku, opóźnienia i długi czas oczekiwania na dostawy oraz brak pomieszczeń do przechowywania wyposażenia.

Dla rodzica to bardzo praktyczna wskazówka. Drukarka 3D w szafie nie uczy niczego. Uczy nauczyciel, który wie, jak z niej korzystać, ma na to czas w planie lekcji i grupę na tyle małą, że każde dziecko dochodzi do urządzenia. Trzy rzeczy decydują więc o tym, czy laboratorium w szkole podstawowej naprawdę działa:

  1. Czas. Doświadczenie ma etapy: pytanie, przygotowanie, próba, obserwacja, wniosek, sprzątanie. Gdy lekcję przerywa dzwonek po 45 minutach, najczęściej wypada wniosek, czyli najważniejsza część.
  2. Liczba dzieci na stanowisko. W dużej klasie jedno dziecko robi, a pięcioro patrzy. W kameralnej grupie każdy ma ręce przy materiale.
  3. Nauczyciel, który zna sprzęt. Od niego zależy, czy uczniowie dostaną gotowy przepis do odtworzenia, czy problem do rozwiązania.

O tym, jak budynek i wyposażenie wpływają na naukę, piszemy też w artykule rola infrastruktury szkolnej.

Doświadczenia w edukacji wczesnoszkolnej

W klasach 1–3 laboratorium to przede wszystkim ciekawość i ręce. Poradnik STEM w edukacji wczesnoszkolnej na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej podkreśla podejście „uczenia się przez działanie”, w którym dziecko naturalnie łączy wiedzę przyrodniczą, matematyczną, techniczną i konstrukcyjną z działaniem artystycznym. Poradnik powstał dla nauczycieli klas 1–3 i pomaga planować zajęcia dopasowane do etapu rozwoju dzieci.

Oto trzy doświadczenia, które dobrze sprawdzają się z młodszymi uczniami, także w domu z rodzicem.

Co pływa, a co tonie

Do przezroczystych butelek z wodą dzieci wrzucają różne materiały: korek, spinacz, ryż, kawałek gąbki, koralik. Butelkę zakręca się i zabezpiecza taśmą. Przed każdą próbą dziecko zgaduje wynik, potem sprawdza i zaznacza go w prostej tabelce. Takie butelki „pływa czy tonie” opisuje brytyjski zespół edukacyjny NUSTEM. Uczą stawiania hipotez, porównywania i klasyfikowania. Gdzie to się psuje? Gdy dorosły od razu podaje odpowiedź. Lepiej zapytać: „Jak myślisz, dlaczego spinacz poszedł na dno, a korek nie?”.

Domowy filtr do wody

Z przeciętej butelki i filtra do kawy lub papierowego ręcznika dzieci budują filtr, a potem przelewają przez niego błotnistą wodę. Woda wygląda czyściej, ale instrukcja filtra wodnego wyraźnie zaznacza: nie wolno jej pić. Aktywność jest opisana jako odpowiednia od 3. roku życia, pod warunkiem że cięcie butelki wykonuje dorosły albo dzieje się ono pod jego nadzorem, a po kontakcie z ziemią wszyscy myją ręce. To świetny punkt wyjścia do rozmowy o tym, że „wygląda czysto” nie znaczy „jest bezpieczne”.

Chmura z pianki do golenia

Na szklankę z wodą nakłada się warstwę pianki do golenia, która udaje chmurę. Dzieci kroplami dodają zabarwioną wodę i obserwują, kiedy „chmura” jest pełna i zaczyna „padać”. Doświadczenie pokazuje, skąd bierze się deszcz, i jest bardzo wdzięczne do rysowania obserwacji w zeszycie.

Jak poprowadzić doświadczenie z małym dzieckiem

Niezależnie od tematu, schemat jest ten sam:

  1. Pytanie. Zacznij od zagadki: „Czy wszystko, co ciężkie, tonie?”.
  2. Przewidywanie. Dziecko mówi lub rysuje, co się stanie.
  3. Próba. Dziecko samo wykonuje czynność. Dorosły pilnuje bezpieczeństwa, nie wyręcza.
  4. Obserwacja. Co widzisz? Co się zmieniło? Zapisz lub narysuj.
  5. Wniosek. Porównaj wynik z przewidywaniem. Pomyłka to też wynik.
  6. Sprzątanie. Część pracy laboratoryjnej, której dziecko uczy się od pierwszego dnia.

Najczęstszy błąd to pośpiech. Krok 5 wypada, bo kończy się czas. W szkole, w której nie trzeba zrywać się na dzwonek, dziecko może dokończyć myśl.

Podobne zasady obowiązują przy zajęciach na zewnątrz, o których piszemy w poradniku lekcje w terenie.

Bezpieczeństwo doświadczeń z dziećmi

Amerykańskie stowarzyszenie nauczycieli przedmiotów przyrodniczych NSTA w dokumencie Safety in Elementary Science zaleca, by każdy plan lekcji z doświadczeniem zawierał przegląd bezpieczeństwa, ocenę ryzyka, instruktaż dla uczniów i sprawdzenie, czy zasady są przestrzegane, z uwzględnieniem wieku dzieci.

W praktyce oznacza to kilka prostych zasad, które warto stosować w szkole i w domu:

  • dorosły wcześniej sam wykonuje doświadczenie i sprawdza, co może pójść źle,
  • dzieci nie próbują ani nie piją niczego, co powstało w trakcie doświadczenia,
  • narzędzia tnące, gorąca woda i lutownica są w rękach dorosłego lub pod jego bezpośrednim nadzorem,
  • po pracy z ziemią, wodą z kałuży czy roślinami wszyscy myją ręce,
  • jeśli dziecko ma alergię lub atopowe zapalenie skóry, przed doświadczeniem z kosmetykami, barwnikami czy roślinami zapytaj o nie lekarza prowadzącego i uprzedź nauczyciela.

Mała grupa to też kwestia bezpieczeństwa: nauczyciel widzi każde stanowisko, zamiast pilnować trzydziestu par rąk naraz.

Klasy 4–7: hipotezy, pomiary, wnioski

Od klasy czwartej laboratorium przestaje być zabawą w zgadywanie i staje się metodą. Podstawa programowa przyrody opiera poznawanie świata na obserwacjach i doświadczeniach, co Ośrodek Rozwoju Edukacji opisywał jako stopniowe wprowadzanie uczniów w biologię i geografię przez obserwacje, eksperymenty i doświadczenia.

Co zmienia się w pracy ucznia:

  • Hipoteza zamiast zgadywania. Uczeń formułuje przypuszczenie i planuje, jak je sprawdzić.
  • Próba kontrolna. Dwie rośliny, jedna w świetle, druga w cieniu. Zmienia się tylko jeden warunek.
  • Pomiar. Termometr, waga, linijka, stoper. Wynik to liczba, nie wrażenie.
  • Zapis. Tabela, wykres, notatka z wnioskiem.
  • Technologia. Mikrokontroler mierzy wilgotność gleby, kamera nagrywa przebieg eksperymentu, drukarka 3D drukuje model.

Tu łączą się dwa światy laboratorium: przyrodniczy i techniczny. Uczeń, który zaprogramował czujnik, rozumie pomiar lepiej niż ten, który tylko przepisał wynik z tablicy. Wiąże się to z nauką kodowania, którą opisujemy w przewodniku programowanie w szkole podstawowej.

Jak sprawdzić laboratorium podczas wizyty w szkole

Dzień otwarty to najlepsza okazja, by zobaczyć, czy sprzęt żyje. Zadaj te pytania:

Pytanie Dobra odpowiedź
Ilu uczniów pracuje przy jednym stanowisku? Dwoje, troje, tak by każde dziecko miało zadanie
Jak często dzieci robią doświadczenia? Regularnie, w każdym tygodniu, nie od święta
Kto prowadzi zajęcia z robotyką i sprzętem technicznym? Nauczyciel, który zna sprzęt i prowadzi zajęcia stałe
Czy dzieci mogą dokończyć doświadczenie? Tak, plan dnia daje na to czas
Gdzie trafiają efekty pracy? Do zeszytu, na wystawę, do projektu, a nie do szafy
Czy młodsze klasy też korzystają z pracowni? Tak, w formie dopasowanej do wieku

Pełną listę kryteriów wyboru znajdziesz w poradniku jak wybrać szkołę podstawową.

Nasze spojrzenie na szkolne laboratoria

Kiedy rodzice pytają nas o laboratoria, często pokazują listę sprzętu z innej szkoły. Rozumiemy to, ale zawsze odwracamy pytanie: ile czasu Twoje dziecko spędzi z rękami przy doświadczeniu, a ile na patrzeniu, jak robi to ktoś inny?

Jesteśmy kameralną szkołą i uczymy bez dzwonków. Dla pracy laboratoryjnej to ogromna różnica. Dziecko nie musi zostawiać eksperymentu w połowie, a w małej grupie łatwiej znaleźć chwilę, by zapytać każdego ucznia, co zobaczył i dlaczego tak się stało. Indywidualne podejście do ucznia to dla nas codzienność, nie hasło.

Praktyczne myślenie rozwijamy też na zajęciach dodatkowych: robotyce i kreatywności z klockami LEGO®, a także podczas aktywności na świeżym powietrzu, gdzie przyroda sama jest najlepszym laboratorium. Nasze środowisko jest wolne od smartfonów, więc uwaga dziecka zostaje przy zadaniu.

Wierzymy, że dobre laboratorium uczy czegoś więcej niż fizyki: cierpliwości, uczciwości wobec wyniku i pracy w zespole. To wartości, którymi kierujemy się na co dzień.

Mateusz

Nauka przez działanie w Nowej Szkole Sopot

Jeśli szukasz w Trójmieście szkoły, w której doświadczenia, robotyka i praca praktyczna są codziennością, zapraszamy do Nowej Szkoły Sopot. Prowadzimy zerówkę i szkołę podstawową w nowoczesnym budynku, w kameralnych warunkach, z indywidualnym podejściem i nauką bez dzwonków.

Nowaszkolasopot

Czesne w szkole podstawowej wynosi 1700 zł miesięcznie, w zerówce 1400 zł miesięcznie, a jednorazowa opłata rekrutacyjna to 1200 zł. Mamy też program stypendialny, który może obniżyć czesne lub z niego zwolnić. Szczegóły znajdziesz na stronie czesne i stypendia, a o rekrutację zapytasz na stronie Nowej Szkoły Sopot.

Najczęstsze pytania

Czy każda szkoła podstawowa w Polsce ma laboratorium?

Program Laboratoria Przyszłości objął szkoły samorządowe i niesamorządowe, a według NIK we wrześniu 2022 roku sprzęt miało już niemal 12 tys. z około 14 tys. uczestniczących szkół. Wyposażenie i sposób korzystania z niego różnią się jednak między szkołami. Dlatego warto zobaczyć pracownię na własne oczy i zapytać, jak często dzieci z niej korzystają.

Od której klasy dzieci robią doświadczenia?

Od samego początku. W klasach 1–3 doświadczenia są proste i oparte na codziennych materiałach, a od klasy 4 na przyrodzie dochodzą hipotezy, pomiary i zapis wyników. Już w zerówce dzieci mogą obserwować, sortować i sprawdzać, co pływa, a co tonie.

Czy doświadczenia w domu mają sens?

Tak, o ile są bezpieczne i dziecko wykonuje je samo pod okiem dorosłego. Proste doświadczenia z wodą, solą czy filtrem z butelki utrwalają to, czego dziecko uczy się w szkole. Najważniejsze, by pozwolić mu przewidywać i wyciągać wnioski, a nie podawać gotowej odpowiedzi.

Co jest ważniejsze: sprzęt czy nauczyciel?

Nauczyciel i czas. Kontrola NIK pokazała, że brak szkoleń, opóźnienia dostaw i brak miejsca na przechowywanie utrudniały wykorzystanie sprzętu. Najlepsze efekty daje dobry sprzęt w rękach nauczyciela, który pracuje z małą grupą.

Źródła

Rekomendacje